sasiad Polski

Jerzy Sosnowski (ur. 3 grudnia lub 4 grudnia 1896 we Lwowie, zm. 1944 lub 1945 w Warszawie) major Oddziału II Sztabu Generalnego, polski szpieg w Niemczech w latach 1926- 1934, używający nazwiska Georg von Nalecz-Sosnowski znany także jako Ritter von Nalecz. W ZSRR znany jako Jurek Sosnowski; niektóre źródła błędnie podają Stanisław Sosnowski.

Spis treści 1 Młodość i służba w WP 2 Działalność wywiadowcza w Oddziale II Sztabu Generalnego 3 Zdemaskowanie i powrót do Polski 4 Różne wersje dalszych losów Jerzego Sosnowskiego 5 Linki zewnętrzne 6 Bibliografia 7 Przypisy

[edytuj] Młodość i służba w WP

Był synem inżyniera, współwłaściciela firmy budowlanej we Lwowie. W sierpniu 1914 służył w 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich. W grudniu 1914 skierowany do szkoły oficerów kawalerii w Holitz. Walczył na froncie rosyjskim. Następnie ukończył kurs dowódców broni maszynowej, a w marcu 1918 kurs lotniczy w Wiener Neustadt.

Po odzyskaniu niepodległości wstąpił do Wojska Polskiego. W czasie wojny polsko-bolszewickiej walczył w składzie 8 Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego. Odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych i awansowany do stopnia rotmistrza. Dowodził szwadronem 8 Pułku Ułanów Księcia Józefa Poniatowskiego w Krakowie. Uczestnik międzynarodowych wyścigów konnych w Paryżu i Berlinie.

[edytuj] Działalność wywiadowcza w Oddziale II Sztabu Generalnego

W 1926 zwerbowany przez kapitana Mariana Chodackiego do pracy w Oddziale II Sztabu Generalnego. Po krótkim przeszkoleniu zostaje wysłany do Berlina i staje na czele placówki wywiadu głębokiego "In-3". Podaje się tam za polskiego bogatego barona, Ritter von Nalecza, niechętnego Józefowi Piłsudskiemu, zwolennika nawiązania przyjaznych stosunków z Niemcami oraz członka ponadnarodowej organizacji do walki z bolszewizmem.

Szybko zdobywa popularność w berlińskich kręgach towarzyskich. Nawiązuje romans z Benitą von Falkenhayn, powinowatą szefa niemieckiego Sztabu Generalnego w latach 1914-1916. W grudniu 1926 namawia ją do współpracy z polskim wywiadem. Benita, dzięki swoim znajomościom, jest dobrze poinformowana w sytuacji Reichswehry. Kolejnym agentem Sosnowskiego zostaje, poznany na wyścigach konnych, Günther Rudloff, oficer Abwehry w Berlinie. Rudloff zgodził się na współpracę, gdyż był zadłużony u Sosnowskiego. Szybka zgoda wysokiego oficera Abwehry, który na dodatek ujawnił część niemieckiej agentury działającej w Polsce, wzbudziła wątpliwości zwierzchników Sosnowskiego. Kolejne sukcesy szpiega uspokoiły Oddział II Sztabu Generalnego. Następnymi agentami Ritter von Nalecza zostały Irene von Jena, pracownica oddziału budżetowego Ministerstwa Reichswehry oraz Renate von Natzmer z działu inspekcji niemieckiego naczelnego dowództwa. Tą pierwszą zwerbował dzięki, kolejnej już, zmianie tożsamości. Irene von Jena nienawidziła Polaków, wobec tego Sosnowski początkowo podawał się za fikcyjnego brytyjskiego dziennikarza- Gravesa. Po przyzwyczajeniu agentki do swojej osoby ujawnił prawdziwą tożsamość.

Kolejnymi agentkami zostały Lotta von Lemmel i Izabela von Tauscher, również pracownice naczelnego dowództwa Reichswehry.

Zwerbowana agentura dostarczała polskiemu wywiadowi cennych informacji i dokumentów. W 1929 za pośrednictwem Renate von Natzmer Sosnowski zdobył kopię planu gry wojennej przeciwko Polsce- "Organisation Kriegsspiel". Za plan ten chciał najpierw uzyskać kwotę 40 000 marek. Zwierzchnicy, podejrzewając Sosnowskiego o zmowę z agentką, nie zgodzili się na tak wysoką zapłatę. Ponadto uważali, że dokument nie jest autentyczny, a cała sprawa została zainspirowana przez Abwehrę. Ritter von Nalecz obniżył cenę, a gdy i to nie dało efektu wysłał plan do Warszawy za darmo.

Do 1934 placówka "In-3" uważana była za główne źródło informacji polskiego wywiadu o Reichswehrze. Przez cały okres swojej działalności pochłonęła 2 miliony złotych.

[edytuj] Zdemaskowanie i powrót do Polski

Jesienią 1933 Abwehra wpadła na trop polskiej siatki wywiadowczej. O wydanie Sosnowskiego był podejrzewany porucznik Józef Gryf-Czajkowski, podwójny agent, współpracownik niemieckiego wywiadu, a wcześniej poprzednik Sosnowskiego na stanowisku w Berlinie. Do rozpracowania Ritter von Nalecza została użyta także aktorka Maria Kruse, jego kolejna kochanka.

W dniu 27 lutego 1934 Gestapo aresztowało Sosnowskiego podczas libacji alkoholowej w berlińskim mieszkaniu przy Lützowufer 36. Po kilku dniach do aresztu trafiło kilkadziesiąt osób, w tym Benita von Falkenhayn, Renate von Natzmer i Irene von Jena. Aresztowania uniknął inny agent Sosnowskiego, Günther Rudloff, który twierdził, że znajomość z Sosnowskim miała mu pomóc w uzyskiwaniu informacji wywiadowczych. Proces Sosnowskiego i jego agentów rozpoczął się w lutym 1935. Wyrok zapadł 16 lutego 1935. Benita von Falkenhayn i Renate von Natzmer skazano na karę śmierci przez ścięcie toporem. Jerzy Sosnowski i Irene von Jena otrzymali wyroki dożywotniego pozbawienia wolności.

W kwietniu 1936 Sosnowskiego wymieniono na 7 agentów Abwehry. Został awansowany do stopnia majora. Wkrótce odżyły stare wątpliwości Oddziału II Sztabu Generalnego co do wierności Sosnowskiego. Abwehra podjęła działania dezawuujące jego działalność w Niemczech. Zastanawiano się także nad charakterem stosunków łączących go z Rudloffem, który nie został aresztowany. Jerzy Sosnowski został oskarżony o nierzetelność finansową i łatwowierność, później dodano także zarzut zdrady głównej. 29 marca 1938 rozpoczął się proces przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Warszawie. Oskarżony nie przyznał się do zarzucanych mu czynów. 17 czerwca 1939 Sosnowski został skazany za zdradę i współpracę z Niemcami na 15 lat pozbawienia wolności i 200 000 złotych grzywny. Wyrok był nieprawomocny, nie doszło do rozpatrzenia sprawy w kolejnej instancji, gdyż wybuchła wojna.

Dzisiaj historycy wątpią w słuszność tamtego wyroku. ^[1]

[edytuj] Różne wersje dalszych losów Jerzego Sosnowskiego

Sosnowski ewakuowany z więzienia na wschód miał zostać zastrzelony 16 września 1939 przez konwojentów w okolicach Jaremcza.^[2]. Niektóre źródła podają, że został zastrzelony przez konwojentów 17 września 1939 w okolicach Brześcia nad Bugiem ^[3]

Wedle innej wersji konwojenci jedynie postrzelili Jerzego Sosnowskiego, a później w szpitalu przejął go radziecki wywiad. Miał zostać aresztowany 2 listopada 1939 i przetransportowany do więzienia na Łubiankę. Tam pod wpływem współwięźnia, byłego oficera radzieckiego wywiadu, Piotra Zubowa^[4] oraz śledczej Zoji Woskriesienskiej^[2] rzekomo został przekonany do współpracy z radzieckimi służbami. W efekcie Sosnowski przekazał wywiadowi ZSRR dwa nierozpracowane przez Niemców źródła informacji oraz służył jako ekspert w sprawach polskich.^[2] Miedzy innymi w 1940 miał uczestniczyć w przesłuchaniach generała Mieczysława Boruty-Spiechowicza^[3] oraz zasugerować zwerbowanie księcia Janusza Franciszka Radziwiłła.^[4]

Krążące pogłoski jakoby po podpisaniu układu Sikorski-Majski nie został zwolniony, a został przeniesiony do więzienia w Saratowie, podjął głodówkę i zmarł na skutek wycieńczenia oraz zatrucia żołądkowego wywołanego zapaleniem jelita^[4][5] nie odpowiadają prawdzie. W świetle dostępnych publikacji, jeszcze przed układem major Sosnowski zadeklarował się jako przeciwnik ustroju przedwojennej Polski i podjął współpracę z NKWD jako oficer do zadań specjalnych. Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej kierował szkoleniem szpiegów i dywersantów w Saratowie, gdzie w 1942 r. awansował do stanowiska zastępcy kierownika obwodowego urzędu NKWD. W 1943 r. awansował do stopnia pułkownika.^{[6] [7]}

W 1943 r. Sosnowski został skierowany do okupowanej Polski, gdzie prowadził zadania specjalne na rzecz Armii Ludowej. Nie jest jasne, czy po scaleniu Armii Ludowej z Ludowym Wojskiem Polskim pozostał w polskiej służbie. Zoja Woskriesienska-Rybkina twierdzi,^[8] że tak się stało, ale dostępne materiały archiwalne tego nie potwierdzają.

We wrześniu 1944 Jerzy Sosnowski przedostał się z Pragi do lewobrzeżnej Warszawy z zadaniem specjalnym, po czym zaginął bez wieści. Zoja Woskriesienska-Rybkina pisze, że "zginął podczas wyzwalania Warszawy", ale nie podaje bliższych szczegółów.^[8] Iwan Sierow utrzymuje, że został rozstrzelany na rozkaz kierownictwa Armii Krajowej. Paweł Sudopłatow podczas śledztwa w 1958 r. winą za śmierć Sosnowskiego obarczył Nikitę Chruszczowa i podał, że stało się to w 1945 r. Oskarżenie to Sudopłatow powtórzył w swojej książce wydanej w 1996 r.^[9]

[edytuj] Linki zewnętrzne

Komar M.,Trzy życia agenta

Zając T.,Rotmistrz 001

[edytuj] Bibliografia

Zgórniak M., "IN-3". Sprawa Jerzego Sosnowskiego, "Studia Historyczne" t. 13, 1970, zeszyt 3

Polmar N., Allen B. T., Księga szpiegów. Encyklopedia, Warszawa 2000.

Zgórniak M., Wstęp [w:] Faligot R., Kauffer R.,Służby specjalne. Historia wywiadu i kontrwywiadu na świecie, Warszawa 2006.

Kołakowski P., NKWD i GRU na ziemiach polskich 1939-1945, Warszawa 2002.

Przypisy